Vazduh u Podgorici bio zagađen i prije tri vijeka!

Nakon što je u januaru, nepotrebno, uznemirena kompletna crnogorska javnost, visokim indeksom zagađenosti vazduha u glavnome gradu, oglasio se Institut za javno zdravlje Crne Gore, koji nas je u potpunosti relaksirao i umirio. Kako su naveli, nijesu željeli ranije da reaguju, iz prostoga razloga što ovo, čemu smo svjedočili u toku prvoga mjeseca Nove godine, nije ništa novo i naročito nije nešto što se po prvi put dešava u Podgorici. I ono što je najbitnije, kako je to IJZCG plastično pojasnio, a Agencija za zaštitu životne sredine potvrdila, to zagađenje je najvećim dijelom prirodna pojava! Razlika u odnosu na ranije je, samo, to što su Podgoričani ove godine masovno instalirali aplikaciju AIRCARE, i stvorili kolektivnu histeriju, šerujući od dokolice, rezultate sa mjernih stanica po društvenima mrežama.

A da je oduvijek bilo tako, dovoljno je samo otići u bilo koji Arhiv i bačiti pogled na staru arhivsku građu. Jedan od takvih dokumenata je i Saopštenje iz davne 1697. godine (fotografija 1).

U tome saopštenju Agencije za zaštitu životne sredine Skadarskoga sandžakata, koje potpisuje njen direktor, izvjesni efendija Mustava, vrlo jasno se može viđeti, da je u Podgorici, pred kraj XVII vijeka izmjereno čak 683 PM10 čestica! Objašnjenje tolikoga stepena zagađenosti, toga 18. januara, u večernjima satima, vrlo je jednostavno. Desilo se isključivo zbog rada Kombinata aluminijuma Podgorica u tri smjene, uz naravno, temperaturnu inverziju, karakterističnu za Podgoricu u ovome periodu godine. Detaljnim iščitavanjem pomenutoga Saopštenja, vidi se da se usljed povećanja proizvodnje u tadašnjem KAP-u morala uvesti i treća smjena, da bi se ispoštovale dogovorene isporuke. To je ujedno i dovelo do obaranja rekorda u proizvodnji, tada već privatizovanoga Kombinata, a najveći dio aluminijuma je plasiran na tržište Dalekoga istoka, a da uz to niko nije ni prokašljao od zagađenja te daleke godine.

I dokument iz januara 1743. godine (fotografija 2) svjedoči o izuzetnoj zagađenosti vazduha u Podgorici, čiji je uzročnik ljudski faktor, ali opet u kombinaciji sa prirodnim klimatskim fenomenom- temperaturne inverzije.

U službenoj depeši izvjesnoga gospodina Đuka iz Donjih Kokota, inače generalnoga sekretara Udruženja pčelara Lješkopolja, obrazloženo je mitropolitu Savi Petroviću Njegošu, otkazivanje učešća toga Udruženja na Petrovdanskim danima meda na Cetinju. Kako se tamo navodi, potrovan je kompletan pčelinji fond skoro svima članovima Udruženja, usljed prskanja hemikalijama zasada AD Plantaža Mehmed Fatih, koje su među pčelama završile sa hladnim vazduhom, usljed jako niskih temperatura toga davnoga januara 1743. Ljudima, kao ni do tada, nije bilo ništa.
Veliki je broj primjera i kroz čitavi XIX vijek, da je januar u Podgorici gotovo rezervisan za povećan indeks PM čestica u vazduhu. I to nije ništa zabrinjavajuće. Kao prilog tome, pominjemo npr. urgenciju Petra II Petrovića Njegoša sa Lesendra, iz 1836. godine (fotografija 3) ,,da se prestane sa paljenjem guma po Starome aerodromu, e se potrovasmo”- kako navodi vladika Rade. Naravno da se nije prestalo sa paljenjem guma, a iz istorije znamo da im ni tada ništa loše po zdravlje nije bilo! Naprotiv!

I Nikola Mirkov, tadašnji knjaz crnogorski, uzalud je tražio od vojvode Boža Petrovića krajem XIX vijeka, da iz francuskoga zakonodavstva prepiše Zakon o smanjenju izduvnih gasova iz automobila (Loi sur la réduction des émissions d’échappement des voitures, fotografija br. 4).

Žalio se Knjaz da ne može disati od dizelaša kad pođe u Mirkovu varoš, pa je Božo Petrović, sa svojim timom, preradio francuski zakon. Tako je donijet Zakon o smanjenju izduvnih gasova iz automobila za knjaževinu Crnu Goru te 1897., ali je, kao što to kod nas obično biva, ostao samo mrtvo slovo na papiru! Bez obzira na to, svi su jednako sa Dvora, zajedno sa knjazom Nikolom, nastavili da idu i na šoping najtove i blek frajdeje u Podgoricu, kolika god gužva automobila bila.

I mogao bi se ovaj niz nastaviti u nedogled, sa primjerima iz naše prošlosti, koji govore da smo uzalud dramili tokom januara. Jer, da je opasno ovo što se mi danas trujemo, pa valjda bi se i do sad svi potrovali, s obzirom na to koliko je vazduh bio ranije zagađen?! Naprotiv, ako uporedimo životni vijek današnjega stanovnika Crne Gore, u odnosu na one od prije vijeka ili više, možemo sa sigurnošću da kažemo da smo se u potpunosti adaptirali na zagađen vazduh i PM čestice, čak što više, da nam sve to prija.

S toga, Podgoričani, ali i ostali građani Crne Gore, treba da se opušte i da nastave sa ustaljenom praksom i rutinom zagađivanja, a da brigu o kolektivnome zdravlju prepušte stručnjacima i onima koji su plaćeni da o tome brinu. I budite sigurni da tako greške nema!

P.S. Zanimljiva napomena je da su upravo u ovđe prezentovanome dokumentu iz 1836. godine Petra II Petrovića Njegoša, zapisani i neprolazni stihovi vladike Rada:

Niđe nebo nije plavo,
Kao iznad Crne Gore!
Osim kad su temperaturne inverzije u januaru!

Petar Glendža,
Džejkobov fadr i izbjeglica