Dugorocni ekonomski nokdaun stranih direktnih investicija

U post tranzicijskom vremenu, kombinacija riječi koje suvereno vladaju vokabularom ovdašnjih političara jesu strane direktne investicije (u daljem tekstu: SDI). Svi se kunu u SDI; bez njih, nema razvoja Crne Gore, nema kreiranja novih radnih mjesta, nema perspektive … Da li je baš tako? Danas, pišemo malo o tome šta su SDI i kakav uticaj one imaju na ekonomiju Crne Gore. Možda ćemo biti dosadni sa malo više teorije, ali takav pristup današnja tema zahtijeva. 

Što su zapravo SDI? One predstavljaju oblik ulaganja kod kojeg strani ulagač obezbjeđuje pravo svojine, kontrole i upravljanja nad firmom u koju su uložena sredstva radi ostvarivanja dugoročnog ekonomskog interesa, najčešće profita. Strana direktna ulaganja mogu se ostvariti u različitim oblicima i realizovati na različite načine kroz:

1. osnivanje novog preduzeća (greenfield investicije) u potpunom vlasništvu stranaca ili kroz zajednička ulaganja (joint venture);

2. preuzimanje postojećih preduzeca u drugoj državi putem kupovine ili dokapitalizacije;

3. fuzija – spajanje kompanija;

4. kombinaciju greenfield investicije i akvizicije ; investiranje u obliku koncesija.

Po podacima iz Biltena Centralne banke Crne Gore neto priliv (razlika između priliva i odliva) SDI u Crnoj Gori za period od Januara do Novembra 2013. godine iznosio je 268,4 miliona eura, što je čak za 36,6% manje u poredjenju sa istim periodom prethodne godine. Ovoliki pad SDI je u direktnoj vezi sa dodatnim zaduženjem države, jer je značajna stavka prihodovne strane budžeta upravo priliv po osnovu SDI i propratnih efekata koe one pružaju.

Najčešće rabljeni tip SDI crnogorskih zvaničnika su greenfield investicije. Da vam pomognemo – u bukvalnom prevodu sa engleskog jezika, to znači “investiciono zeleno polje”, dok u ekonomskoj teoriji one označavaju investiranje u novi proizvodni pogon na ino tržistu, koji je u potpunom ili djelimičnom vlasništvu stranaca. One su obično vezane za industriju, ali u praksi je situacija malo drugačija. SDI su se, pod pritiskom povraćaja na investiciju, proširile na mnoge druge oblasti, uključujuci i sektor usluga. Greenfield investicije su najpoželjniji vid ulaganja jer donose velik rast privrednih aktivnosti i nova radna mjesta.

Crnogorska zaljubljenost u SDI

Prethodnih 20 i kusur godina, u Crnoj Gori se najveći broj “investicija” dogodio kroz privatizaciju i kupovinu nekretnina, pri čemu su se u dva odsto slučajeva zaista dogodile prave investicije, najčešće u hotelsku infrastrukturu. Dakle, u Crnoj Gori su se SDI dogodile u najprostijoj formi: zadovoljenje kratkoročnih interesa “investitora”. Izvlačenje profita iz Crne Gore, iskorišćavanje crnogorskih prirodnih resursa i smanjenje broja zaposlenih Crnogoraca uz program “optimizacije ljudskih resursa” su glavne karatkeristike crnogorskih SDI. Takve SDI nisu direktno dovele do povećanja BDP-a, kao što nisu dovele do povećanja efikasnosti naše ekonomije. Iz tog razloga, ovakve SDI treba posmatrati kao usputne faktora razvoja ekonomije. Da ne bude zabune, SDI jesu korisne, ali ne u tolikoj mjeri u kojoj nam se predstavljaju.

Polako dolazimo do poente današnjeg teksta: jedan od ključnih problema crnogorske ekonomije je baziranje njenog razvoja isključivo na stranim direktnim investicijama. Umjesto ovakvog pristupa, potrebno je ulagati dodatne napore na jačanju domaće proizvodnje koje će dovesti do povećanja izvoza; potrebno je specijalističko obrazovanje i upošljavanje naših ljudi na vodećim položajima u kompanijama, kao i  jačanje konkurentnosti crnogorskih proizvoda i usluga kroz investicije uz državnu podršku. U paklenoj kombinaciji sa liberalizacijom uvoza, gdje je jako teško zaštiti domaću proizvodnju i podići njenu konkurentnost, dosadašnje vođenje ekonomske politike na duži rok je neodrživo; za nekoliko godina, država neće moći više da se zadužuje i servisira osnovne potrebe društva.

Crna Gora je u ekonomskom nokdaunu; grogi smo, sudija nam odbrojava a trener kaže da treba nastaviti sa borbom. Samo da publika ne uskoči u ring i ne uzme stvari u svoje ruke.