Too big to fail

Ekonomska teorija Too big to fail (u prevodu: prevelik da bi propao) tvrdi da su neke institucije tako velike i tako povezane da bi njihovi značajni problemi u poslovanju izazvali katastrofalne posljedice za ekonomiju zemlje u kojoj posluju. Zbog toga, one moraju biti podržane od strane vlade kada se suočavaju sa značajnim poteškoćama u poslovanju. Primjer Too big to fail teorije su bile američke banke u doba finansijske  krize iz 2008. godine, kojima je Vlada SAD-a upumpala ogromne količine novca da bi ostale likvidne, kako bi se spriječio potpuni kolaps američke i svjetske ekonomije.

Kao i sve države svijeta, ni Crna Gora nije imuna na prisustvo velikih kompanija koje imaju značajan uticaj na crnogorsku ekonomiju. Ovih dana aktuelna je problematika oko povlačenja italijanske kompanije A2A iz vlasništva EPCG. Ova problematika ima specifičnu težinu ako se zna da EPCG, prema poslednjim raspoloživim podacima, duguje državi (svom suvlasniku) 45 miliona eura za poreze. Sa druge strane, EPCG potražuje prilbližno isti iznos od Kombinata aluminijuma Podgorica, koji je od prošle godine u stečaju (koji je proglasila Vlada). Važno je navesti i to da ruski investitor u KAP-u tuži državu Crnu Goru za iznos od nevjerovatnih milijardu eura, istovremeno se uključujući u političko lobiranje protiv Crne Gore, uoči važnih odluka Brisela koje se tiču naših evropskih integracija. 

Dodatna dimenzija navedenoj problematici je i činjenica da EPCG ima sredstva u domaćoj banci čiji ukupni depoziti iznose 210 miliona eura i kojim bi mogli pokrili navedeni dug (oko 55 miliona eura depozita plus akcionarski kapital od oko 10 miliona eura, prema poslednjim zvaničnim podacima). Dakle, EPCG drži u toj banci oko 25% ukupnih depozita banke. Depozit koji EPCG ima u banci služi za investicione aktivnosti EPCG, koji su predviđeni ugovorom u djemimičnoj privatizaciji i dokapitalizaciji EPCG iz septembra 2009. godine. A2A, manjinski vlasnik EPCG je u vlasništvu države Italije. Da bi bili maksimalno precizni u definisanju ukupne problematike, italijanska kompanija Terna ulaže čak 700 miliona eura u projekat podmorskog kabala koji će povezivati Italiju i Crnu Goru. Crnogorski elektroprenosni sistem (CGES) investira 105 miliona eura u ovaj projekat, uz kreditnu podršku EBRD od 65 miliona eura a za koji je država Crna Gora u obavezi izdavanja garancija  za urednu otplatu ovog kredita. Široj javnosti je takođe poznato da je Terna dokapitalizovala CGES i ima 22% vlasništva u ovoj kompaniji, dok država ima 55% vlasništva.

Nadamo se da smo u jasnim crtama objasnili povezanost naše države i italijanskih investitiora u sektoru energetike. 

Vratimo se na priču o prinudnoj naplati poreskog duga. Ukoliko se u bilo kojoj banci odlije makar i manji dio depozita koji usložnjava odnos kredita i depozita, top menadžment i Upravni Odbor banke mora da povuče dodatne korake kako bi osigurao stabilnost banke. Podsjetimo, gotovina u banci u kojoj je EPCG suvlasnik na 31.03.2014 godine iznosi 35,6 miliona eura, što znači da banka održava koeficijent likvidnosti na zavidnom nivou. Dodatno, u UO banke je predstavnik EPCG koji sigurno zna posljedice za banku u slučaju prinudne naplate poreskog duga.

Ako bi se, prema prijedlogu određenih ekonomista koji se zalažu za najlakši način rješavanja ovog složenog pitanja, prinudno naplatio poreski dug koji ima EPCG prema državi, redosljed događaja bi bio sljedeći:

1. Poreska uprava prinudno naplaćuje ukupan poreski dug iz kojeg se sredstva usmjeravaju na tekuću potrošnju
2. Likvidna sredstva EPCG su manja za 45 miliona eura, čime se na negativan način usložnjava finansijska pozicija ove kompanije (podsjetimo samo na činjenicu da je akumulirani gubitak EPCG veći od 300 miliona eura)
3. Ukoliko bi se blokada izvršila preko banke koja ima najveći dio depozita EPCG, Banka bi realizovala blokadu i sada ima 165 miliona eura depozita što dalje znači sljedeće:
   1. Krediti banke ostaju na nivou 168 miliona eura, kreditna aktivnost u banci se svodi na minimum zbog odnosa krediti / depoziti
   2. Realizacija naloga od 45 miliona eura bi imala ogromni uticaj na likvidnost banke (gotovina  banke iznosi 35,6 miliona eura)
4. Povjerenje koje je vraćeno u crnogorski bankarski sistem može biti poljuljano zbog čega bi manje banke imale problem sa odlivom depozita a što bi uticalo i na velike, sistemske banke;
5. Odliv depozita u krhkom bankarskom sistemu bi značio dodatno smanjenje kreditne aktivnosti, još strožije procedure odobravanja kredita i još rigorozniju kreditnu politiku za narednu godinu;
6. Rejting agencije, od kojih zavisi visina kamatne stope po kojoj se Crna Gora zadužuje, bi definitivno snizile kreditni rejting našoj državi, čime bi se izvršio dodatni pritisak na javne finansije u smislu povećanje izdataka za plaćanje kamata;
7. U narednom periodu, Crna Gora bi se teže zaduživala na međunarodnim tržištima kapitala zbog sniženog rejtinga.
8. Dovelo bi se u pitanje sprovođenje dogovornih i budućih investicija u sektoru energetike, što bi imali nesagledive posljedice po državu koja značajan dio svog budžeta puni po osnovu uticaja  stranih direktnih investicija.

Da li je ovaj set koraka jasan donosiocima odluka koji se zalažu za prisilnu blokadu računa EPCG? Sigurno da  jeste. Argument koji koriste je da se zalažu za striktno poštovanje zakona. Šta treba uraditi? Donijeti poseban zakon (lex specialis) kojim se uređuje ovo pitanje, uz restrukturiranje poreskog duga EPCG prema Crnoj Gori, na način koji ne bi ugrozio poslovanje EPCG, bankarskog sektora kao ni samog funkcionisanja države Crne Gore. EPCG je pravi primjer Too big to fail kompanije.

Da bi izbjegli politku i zlonamjerna tumačenja ovog teksta, želimo da naglasimo sljedeće: u bilo kojoj banci u Crnoj Gori jednokratni odliv od 45 miliona eura bi predstavljao problem sa kojim bi se jako teško mogli izboriti, nevezano za vlasničku strukturu.